AI literacy: obowiązek szkolenia pracowników z AI (art. 4 AI Act)

AI literacy, czyli kompetencje w zakresie AI, to obowiązek z art. 4 AI Act: każda firma, która tworzy systemy AI albo ich używa, ma podejmować działania rozwijające wiedzę o AI u pracowników i innych osób, które obsługują te systemy w jej imieniu. Przepis obowiązuje od 2 lutego 2025, a od 27 lipca 2026 w łagodniejszej wersji: nie trzeba gwarantować konkretnego poziomu wiedzy ani mieć certyfikatu. Nie ma też osobnej kary pieniężnej za samo naruszenie art. 4. Od 28 października 2026 polski organ nadzoru może jednak sprawdzić, co firma w tej sprawie zrobiła.

Stan prawny sprawdzony 28.10.2026 w tekście rozporządzenia (UE) 2024/1689 (AI Act), w pytaniach i odpowiedziach Komisji Europejskiej o AI literacy (aktualizacja z 20.10.2026) oraz w ustawie z 3 lipca 2026 o systemach sztucznej inteligencji (Dz.U. 2026 poz. 1003).

Co mówi art. 4 AI Act w 2026 roku

Art. 4 AI Act w obecnym brzmieniu nakłada na dostawców i podmioty stosujące systemy AI obowiązek podejmowania działań, które wspierają rozwój kompetencji w zakresie AI u ich personelu i innych osób obsługujących te systemy w ich imieniu. Działania mają uwzględniać wiedzę techniczną, doświadczenie, wykształcenie i przeszkolenie tych osób, kontekst użycia AI oraz to, na kim system jest używany.

Przepis ma dwie wersje i warto je rozróżniać, bo w internecie nadal krążą teksty sprzed zmian:

	Do 26 lipca 2026	Od 27 lipca 2026
Podstawa	art. 4 AI Act w brzmieniu pierwotnym	art. 4 w brzmieniu nadanym rozporządzeniem (UE) 2026/1744 (Digital Omnibus)
Obowiązek	zapewnić, w możliwie największym stopniu, odpowiedni poziom kompetencji	podejmować działania wspierające rozwój kompetencji
Wymagany poziom wiedzy	„odpowiedni”, bez definicji	brak obowiązku gwarantowania określonego poziomu u konkretnej osoby
Rola państwa	brak	Komisja i państwa członkowskie wspierają firmy, zwłaszcza MŚP, i publikują praktyczne przykłady

Zmiana zmniejsza ciężar, a obowiązek zostaje. Komisja Europejska pisze wprost, że AI literacy nadal jest obowiązkiem, tylko bez narzuconego „wystarczającego” poziomu. Firma musi podjąć działania i umieć je pokazać.

Sama definicja jest w art. 3 pkt 56 AI Act. Kompetencje w zakresie AI to umiejętności, wiedza i zrozumienie, które pozwalają świadomie wdrażać systemy AI i rozumieć ich możliwości, ryzyka oraz szkody, jakie mogą wyrządzić.

Kogo dotyczy obowiązek AI literacy

Obowiązek z art. 4 dotyczy dwóch grup: dostawców systemów AI (firm, które je tworzą i wprowadzają na rynek) oraz podmiotów stosujących, czyli każdego, kto używa systemu AI w ramach działalności zawodowej (art. 3 pkt 3 i 4 AI Act). W praktyce to niemal każda firma, w której ktoś pracuje w ChatGPT, Claude, Copilocie albo w programie z wbudowaną funkcją AI.

Kilka sytuacji, które budzą pytania:

• Pracownicy używają tylko czatu AI. To wystarczy. Komisja Europejska podaje przykład pracowników piszących w ChatGPT teksty reklamowe albo tłumaczenia i wskazuje, że powinni znać konkretne ryzyka, np. halucynacje.
• Zleceniobiorcy i podwykonawcy. Art. 4 mówi o personelu i „innych osobach” obsługujących systemy AI w imieniu firmy, więc obejmuje też osoby spoza etatu, np. na umowie zlecenia albo B2B.
• Jednoosobowa firma bez pracowników. Przepis dotyczy personelu i osób działających w imieniu firmy. Właściciel, który pracuje sam, nie ma kogo szkolić, ale sam też jest podmiotem stosującym, więc warto, żeby znał ograniczenia narzędzi, których używa.
• Użytek prywatny. AI Act nie obejmuje osób fizycznych używających AI w ramach czysto osobistej działalności pozazawodowej (art. 2 ust. 10).

Co oznaczają kompetencje w zakresie AI w praktyce

AI Act nie podaje programu szkolenia. Komisja Europejska w pytaniach i odpowiedziach wskazuje cztery elementy, które firma powinna wziąć pod uwagę, żeby działania miały sens:

1. Ogólne rozumienie AI. Czym jest AI, jakich systemów używa firma, jakie daje możliwości i jakie niesie zagrożenia.
2. Rola firmy. Czy firma jest dostawcą (tworzy system), czy podmiotem stosującym (używa cudzego narzędzia). Większość małych firm jest w tej drugiej grupie.
3. Ryzyka konkretnych systemów. Co może pójść źle w narzędziach, których używacie, i co pracownik powinien wiedzieć, żeby tego uniknąć. Przy czacie AI to głównie błędne odpowiedzi podane pewnym tonem, wprowadzanie danych osobowych i poufnych do narzędzia oraz prawa do wygenerowanych treści.
4. Dopasowanie do ludzi i kontekstu. Inny zakres dla księgowej, inny dla handlowca, inny dla osoby, która konfiguruje automatyzacje. Liczy się wiedza techniczna, doświadczenie i to, do czego dana osoba używa AI.

Dla firm używających systemów wysokiego ryzyka (np. AI do oceny kandydatów do pracy) jest dodatkowy, ostrzejszy przepis. Art. 26 ust. 2 AI Act wymaga, żeby nadzór człowieka nad takim systemem sprawowały osoby z odpowiednimi kompetencjami, przeszkoleniem i uprawnieniami. Po zmianach z 2026 roku obowiązki dla systemów wysokiego ryzyka z załącznika III mają zastosowanie od 2 grudnia 2027.

AI Act a szkolenie: czy potrzebny jest certyfikat

Certyfikat nie jest potrzebny. AI Act nie wymaga certyfikatu ani egzaminu, a Komisja Europejska potwierdza to w pytaniach i odpowiedziach o AI literacy. Nie trzeba też powoływać specjalnej funkcji, np. pełnomocnika ds. AI.

Szkolenie też nie jest jedyną drogą. Art. 4 mówi o „działaniach”, więc liczą się również instrukcje, polityka korzystania z AI, materiały wewnętrzne czy krótkie spotkania zespołu. Szkolenie jest najprostszym sposobem, żeby te działania były zaplanowane i miały ślad.

Komisja wskazuje, że jako dokumentacja wystarczy wewnętrzny rejestr szkoleń i innych działań. Może to być zwykła tabela:

Kto	Rola i narzędzia AI	Działanie	Data	Dowód
Anna Kowalska	obsługa klienta, Claude	szkolenie 3 h: ryzyka, dane klientów, sprawdzanie odpowiedzi	12.11.2026	lista obecności, certyfikat organizatora
Dział sprzedaży	ChatGPT Business	zapoznanie z polityką korzystania z AI	15.11.2026	potwierdzenie w systemie kadrowym

Certyfikat ukończenia szkolenia może być jednym z dowodów w tej tabeli. Sam w sobie nie oznacza, że firma spełnia wszystkie wymagania AI Act, bo te zależą od tego, jakich systemów i do czego używa.

Kto kontroluje art. 4 w Polsce i czy grożą kary

Art. 4 kontrolują krajowe organy nadzoru rynku, a nie Komisja Europejska. Przepisy o nadzorze i egzekwowaniu stosuje się od 2 sierpnia 2026. W Polsce organem nadzoru jest Komisja Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji (KRiBSI), powołana ustawą z 3 lipca 2026 o systemach sztucznej inteligencji (Dz.U. 2026 poz. 1003).

Terminy z tej ustawy (art. 127):

• ustawa weszła w życie 11 sierpnia 2026,
• przepisy o kontroli (rozdział 3), postępowaniu (rozdziały 4 i 5) i karach (rozdział 8) obowiązują od 28 października 2026.

Co może KRiBSI w sprawie art. 4:

• Kontrola. Komisja może skontrolować przestrzeganie AI Act (art. 48 ustawy) i wydać zalecenia pokontrolne z terminem usunięcia nieprawidłowości.
• Ostrzeżenie. Przy uzasadnionym podejrzeniu naruszenia może wydać ostrzeżenie ze wskazaniem działań naprawczych. Firma ma 21 dni na informację o ich wykonaniu (art. 61). Gdy tego nie zrobi, Komisja może opublikować w Biuletynie Informacji Publicznej informację o niezastosowaniu się do ostrzeżenia.
• Kara pieniężna: nie za sam art. 4. Ustawa pozwala nakładać administracyjne kary pieniężne wyłącznie w przypadkach i wysokościach określonych w rozdziale XII AI Act (art. 104 ust. 1 ustawy). Art. 99 ust. 3-5 AI Act wymienia kary za zakazane praktyki, za naruszenie obowiązków m.in. z art. 16, 26 i 50 oraz za podanie organom nieprawdziwych informacji. Art. 4 na tej liście nie ma.

Osobną sprawą jest utrudnianie albo udaremnianie kontroli. To czyn zagrożony karą ograniczenia wolności albo grzywny (art. 112 ustawy). Dotyczy to zachowania wobec kontrolujących, a nie samego braku szkoleń.

Komisja Europejska zaznacza też, że AI Act nie tworzy przestępstw ani prawa do odszkodowania z tytułu art. 4. Odpowiedzialność za szkodę, którą pracownik wyrządzi, korzystając z AI, ocenia się na zasadach ogólnych prawa cywilnego. Brak jakichkolwiek zasad i szkoleń może być wtedy argumentem przeciwko firmie.

Jak wdrożyć AI literacy w firmie w 4 krokach

W małej i średniej firmie wystarczy prosty proces, który da się powtarzać przy każdym nowym pracowniku i narzędziu.

1. Spisz, kto i czego używa. Lista narzędzi AI w firmie (także funkcji AI w programach, które już macie) i osób, które z nich korzystają. Zaznacz, czy jest wśród nich system wysokiego ryzyka, np. do rekrutacji.
2. Napisz politykę korzystania z AI. Jedna-dwie strony: które narzędzia i plany są dozwolone, jakich danych nie wolno wprowadzać (dane osobowe klientów, tajemnice firmy), kto sprawdza treści przed wysłaniem na zewnątrz, kogo pytać w razie wątpliwości. Polityka jest sama w sobie działaniem z art. 4 i porządkuje sprawy RODO.
3. Przeszkol ludzi według ról. Część wspólna dla wszystkich (jak działa model językowy, halucynacje, zasady z polityki) i część dopasowana do pracy: inaczej uczysz osobę piszącą oferty, inaczej księgowość, inaczej kogoś, kto buduje automatyzacje. Ćwiczenia na własnych dokumentach firmy dają więcej niż przykłady z internetu.
4. Prowadź rejestr i wracaj do tematu. Tabela jak wyżej, uzupełniana przy każdym nowym pracowniku i każdym nowym narzędziu. Raz w roku krótka powtórka, bo narzędzia zmieniają się szybciej niż procedury.

Na dofinansowanie takiego szkolenia możesz spróbować pozyskać środki z Krajowego Funduszu Szkoleniowego, w którym AI jest wśród priorytetów 2026. Szczegóły i koszty opisuję w tekście Ile kosztuje szkolenie AI dla firmy.

Szkolenie AI dla zespołu w Autonomii

W Autonomii prowadzimy zamknięte szkolenia AI dla firm: online, na żywo, na dokumentach i procesach Waszego zespołu. W programie jest blok o bezpieczeństwie: wybór planu narzędzia, jakie dane wolno wprowadzać do AI i jak ułożyć politykę korzystania z AI w firmie. Każdy uczestnik dostaje imienny certyfikat z kodem QR, który możecie dołączyć do rejestru szkoleń.

Szkolenie jest jednym z działań, o których mówi art. 4. Nie zastępuje oceny, jakie obowiązki z AI Act ma Wasza firma, bo to zależy od tego, jakich systemów i do czego używacie.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Opisuje stan prawny na 28.10.2026.